భారత స్వాతంత్ర్య సమర చరిత్రలో నభా ఘటన ఒక చిన్న ఎపిసోడ్లా కనిపించినా.. నేటి రాజకీయ, మాధ్యమ వాదోపవాదాల్లో ఇది ఒక పెద్ద చర్చనీయాంశంగా మారింది. మోతీలాల్ నెహ్రూ, జవహర్లాల్ నెహ్రూ, అకాలీ ఉద్యమం, బ్రిటిష్ పాలకులు, పంజాబ్ సంస్థాన రాజకీయాలు.. ఇవన్నీ కలిసిన సంక్లిష్ట నేపథ్యాన్ని, అందుబాటులో ఉన్న చారిత్రక ఆధారాలు, న్యాయపరమైన రికార్డులు, సిక్కు, అకాలీ వర్గాల వృత్తాంతాలు, నెహ్రూ స్వీయ రచనలు, ఆధునిక మీడియా విశ్లేషణల ఆధారంగా సమగ్రంగా పరిశీలించడం అవసరం. 1923 ప్రాంతంలో పంజాబ్లోని నభా సంస్థానంలో మహారాజా రిపుదమన్ సింగ్, పొరుగు పటియాలా మహారాజా భూపిందర్ సింగ్ మధ్య వ్యక్తిగత, రాజకీయ విభేదాలు తీవ్రరూపం దాల్చాయి. ఈ విభేదాల్లో బ్రిటిష్ ప్రభుత్వ జోక్యం పెరిగి, చివరకు రిపుదమన్ సింగ్ను రాజీనామా చేయించడంలో ముగిసింది. ఈ సమయంలో పంజాబ్లో అకాలీ ఉద్యమం.. గురుద్వారాల నిర్వహణపై బ్రిటిష్ సంస్థాన పాలకుల నియంత్రణకు వ్యతిరేకంగా ఉధృతమవుతోంది. శిరోమణి గురుద్వారా ప్రబంధక కమిటీ (ఎస్జీపీసీ), అకాలీ దళ్ వంటి సంస్థలు నభా మహారాజా పునరుద్ధరణ, గురుద్వారా స్వాతంత్ర్యం కోసం జైతో మోర్చా వంటి ఆందోళనలను చేపట్టాయి. ఈ అకాలీ సిక్కు ఉద్యమానికి మద్దతుగా భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ నాయకులు కూడా ముందుకు వచ్చారు. జవహర్లాల్ నెహ్రూ, . గిద్వాని, సంతానం తదితరులు జైతో ప్రాంతానికి జథాగా వెళ్లి, అక్కడి పరిస్థితులను పరిశీలించేందుకు ప్రయత్నించారు. ఇదే వారి అరెస్టు, నభా జైలు శిక్షకు దారితీసిన సంఘటనల శ్రేణికి ప్రారంభ బిందువు. 1923లో నభా రాష్ట్రంలో నెహ్రూ, ఇతర కాంగ్రెస్ నాయకులు అనధికార ప్రవేశం, రాజకీయ ఆందోళనలకు మద్దతు ఇచ్చినందుకు అరెస్టు అయ్యారు. నెహ్రూ తన ఆత్మకథలో ఈ ఘటనను ఒక విచిత్రమైన, అనూహ్యమైన అనుభవంగా పేర్కొంటూ.. నభా విచారణలో తాను రక్షణ వాదనలు వినిపించలేదని, బ్రిటిష్ ప్రభుత్వ విచారణలలో సాక్ష్యాలు సమర్పించడం తమ రాజకీయ ధోరణికి విరుద్ధమని స్పష్టంగా రాశారు. నెహ్రూ, గిద్వాని, సంతానం