మన చుట్టూ కనిపించే దృశ్యాలు, వాసనలు, శబ్దాలు మెదడుకు నిరంతరం సంకేతాలను పంపుతుంటాయి. మనకు ఇష్టమైన ఆహారం కనిపించినప్పుడు లేదా దాని వాసన వచ్చినప్పుడు మెదడు దాన్ని ఒక ముఖ్యమైన సంకేతంగా గుర్తిస్తుంది. అప్పుడు నాడీ వ్యవస్థ చురుకుగా మారి శరీరాన్ని తినడానికి సిద్ధం చేయడం ప్రారంభిస్తుంది. లాలాజలం ఎక్కువగా ఉత్పత్తి కావడం, జీర్ణక్రియకు సంబంధించిన కొన్ని ప్రక్రియలు మొదలవడం వంటి మార్పులు చోటుచేసుకోవచ్చు. అంటే ఆహారం మొదటి ముద్ద నోటిలోకి వెళ్లకముందే శరీరం దాని కోసం సిద్ధమవుతుందన్నమాట. అందుకే రుచికరమైన వంటకం కనిపించిన వెంటనే నోరూరుతుంది.
ఆహారం తినకముందే జీర్ణవ్యవస్థ సిద్ధం కావడాన్ని వైద్య పరిభాషలో ‘సెఫాలిక్ ఫేజ్ ఆఫ్ డైజెషన్’ (Cephalic Phase of Digestion) అంటారు. ఇది జీర్ణక్రియలో ప్రారంభ దశ. ఆహారం తినడం, చూడడం, దాని వాసన పీల్చడం, దాని గురించి ఆలోచించడం వంటి విషయాలు ఈ ప్రక్రియను ప్రేరేపించవచ్చు. ఉదాహరణకు చిన్నప్పటి నుంచి ఇష్టమైన వంటకం వాసన రాగానే ఒక్కసారిగా ఆకలి పెరగడం దీనికి ఒక ఉదాహరణ. మన మెదడు ఆహారానికి సంబంధించిన సంకేతాలను గుర్తించిన తర్వాత నాడీ వ్యవస్థ ద్వారా శరీరానికి సంకేతాలు పంపుతుంది. దీంతో లాలాజలం, జీర్ణక్రియకు సంబంధించిన ఇతర స్రావాల ఉత్పత్తి పెరగవచ్చు. ఇలా ఆహారం కడుపులోకి చేరకముందే జీర్ణవ్యవస్థ పని ప్రారంభించడానికి సిద్ధమవుతుంది.
నోటిలో ఉత్పత్తి అయ్యే లాలాజలం కేవలం నీటిలాంటి ద్రవం కాదు. ఆహారం తీసుకోవడంలో దీనికి ముఖ్యమైన పాత్ర ఉంటుంది. ఇది ఆహారాన్ని తడిగా, మెత్తగా మార్చుతుంది. దీంతో ఆహారాన్ని నమలడం, మింగడం సులభమవుతుంది. అలాగే లాలాజలం జీర్ణక్రియ ప్రారంభ దశలో కూడా సహాయపడుతుంది. అందుకే ఇష్టమైన ఆహారం చూసినప్పుడు నోరూరడం శరీరంలో జరుగుతున్న సహజ ప్రక్రియ. ఇక్కడ మరో విషయం గుర్తుంచుకోవాలి. నోరూరడం అంటే తప్పనిసరిగా తీవ్రమైన ఆకలి ఉందని కాదు. కడుపు నిండుగా ఉన్నప్పటికీ ఇష్టమైన ఆహారం కనిపిస్తే లాలాజలం ఎక్కువగా రావచ్చు. ఎందుకంటే ఆకలి అనేది కేవలం కడుపు ఖాళీగా ఉండటంతో మాత్రమే సంబంధం కలిగి ఉండదు.
ఆహారానికి సంబంధించిన మన పాత అనుభవాలు కూడా ఆకలిపై ప్రభావం చూపుతాయి. ఉదాహరణకు ఇంట్లో తరచుగా చేసే ఒక ప్రత్యేక వంటకం వాసన రాగానే చిన్ననాటి జ్ఞాపకాలు గుర్తుకు రావచ్చు. వెంటనే ఆ వంటకం తినాలనే కోరిక కలగవచ్చు. అంటే మెదడు ఆహారపు వాసన, రుచి, దృశ్యాలను గత అనుభవాలతో అనుసంధానం చేస్తుంది. అందుకే కేవలం ఆహారం గురించి ఆలోచించినా కొందరికి నోరూరుతుంది. అయితే ఇదే ప్రక్రియకు మరో కోణం కూడా ఉంది. మనకు నచ్చని లేదా చెడు అనుభవం కలిగించిన ఆహారం విషయంలో మెదడు దీనికి విరుద్ధమైన స్పందనను కలిగించవచ్చు.
రుచికరమైన ఆహారం చూసినప్పుడు నోరూరినట్లే.. చెడిపోయిన ఆహారం, దుర్వాసన లేదా అసహ్యకరమైన దృశ్యం కనిపించినప్పుడు మన శరీరం దానికి భిన్నంగా స్పందిస్తుంది. వాంతి వచ్చినట్లు అనిపించడం, వికారం, తినాలనే కోరిక తగ్గిపోవడం వంటి లక్షణాలు కనిపించవచ్చు. ఇది శరీరాన్ని ప్రమాదకరమైన ఆహారం నుంచి దూరంగా ఉంచే సహజ రక్షణ వ్యవస్థలో భాగంగా భావించవచ్చు. కుళ్లిన ఆహారం లేదా ఇతర అసహ్యకరమైన వాసనలు మెదడుకు ప్రమాదానికి సంబంధించిన సంకేతాలుగా అనిపించవచ్చు. దాంతో ఆ ఆహారాన్ని తీసుకోకుండా శరీరం మనల్ని నిరోధించే ప్రయత్నం చేస్తుంది. ఇంకా ఆసక్తికరమైన విషయం ఏమిటంటే.. ఒక ఆహారం తిన్న తర్వాత గతంలో అనారోగ్యానికి గురైన వ్యక్తికి, ఆ ఆహారం వాసన వచ్చినా తర్వాత కాలంలో వికారం కలగవచ్చు. ఎందుకంటే మెదడు ఆ వాసనను గతంలోని చెడు అనుభవంతో అనుసంధానం చేసుకుని అదే విధమైన స్పందనను కలిగించవచ్చు.
